కాళేశ్వరం ఎత్తిపోతల పథకం తెలంగాణ జీవనాడి

తెలంగాణ రాష్ట్రంలో సాగునీరు, తాగునీటి సమస్యలకు శాశ్వత పరిష్కారం చూపాలని ఆకాంక్షించిన అప్పటి ముఖ్యమంత్రి శ్రీ కల్వకుంట్ల చంద్రశేఖర్ రావు (కేసీఆర్) దార్శనికతకు నిలువెత్తు నిదర్శనం కాళేశ్వరం ఎత్తిపోతల పథకం. గోదావరి నదిపై నిర్మించిన ఈ బహుళార్థ సాధక ప్రాజెక్ట్, ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద మల్టీ-స్టేజ్ లిఫ్ట్ ఇరిగేషన్ ప్రాజెక్టులలో ఒకటిగా గుర్తింపు పొందింది. ‘రీ-ఇంజినీరింగ్’ అనే భావనతో, కేసీఆర్ స్వయంగా ఈ ప్రాజెక్టు రూపకల్పన, అమలులో అత్యంత కీలక పాత్ర పోషించారు, దీనిని తన ప్రతిష్ఠాత్మక ప్రాజెక్టుగా భావించారు.

తెలంగాణ ఏర్పడక ముందు, గోదావరి నీరు వృథాగా సముద్రంలోకి వెళుతుంటే, రాష్ట్రంలోని మెట్ట ప్రాంతాలు నీటి ఎద్దడితో సతమతమయ్యేవి. ఈ దుస్థితిని నివారించడానికి, కేసీఆర్ గోదావరి జలాలను తెలంగాణ పొలాలకు తరలించాలని సంకల్పించారు. కాళేశ్వరం ప్రాజెక్ట్ ప్రధాన లక్ష్యాలు:

సాగునీటి విస్తరణ: దాదాపు 18.25 లక్షల ఎకరాల కొత్త ఆయకట్టుకు సాగునీరు అందించడం, ఇప్పటికే ఉన్న ఆయకట్టును స్థిరీకరించడం.

తాగునీటి సరఫరా: హైదరాబాద్ నగరానికి, పరిసర గ్రామాలకు మిషన్ భగీరథ ద్వారా సురక్షితమైన తాగునీటిని అందించడం (హైదరాబాద్ కు 30 టీఎంసీలు, గ్రామాలకు 10 టీఎంసీలు).

పారిశ్రామిక అవసరాలు: పరిశ్రమలకు అవసరమైన 16 టీఎంసీల నీటిని కేటాయించడం.

భూగర్భజలాల పెంపుదల: చెరువులు, కుంటలను నింపడం ద్వారా భూగర్భజల మట్టాలను గణనీయంగా పెంచడం.

వ్యవసాయ అభివృద్ధి: పంటల ఉత్పత్తిని పెంచి, రైతుల ఆదాయాన్ని మెరుగుపరచడం.

ఈ ప్రాజెక్ట్ తన పరిమాణం మరియు క్లిష్టత కారణంగా ఒక ఇంజనీరింగ్ అద్భుతంగా పరిగణించబడుతుంది. ఇందులో కీలకమైన భాగాలు:

బ్యారేజీలు: గోదావరి నదిపై మూడు ప్రధాన బ్యారేజీలు నిర్మించారు – మేడిగడ్డ (లక్ష్మి), అన్నారం (సరస్వతి), మరియు సుందిళ్ల (పార్వతి) బ్యారేజీలు.

పంప్‌హౌస్‌లు: 19 పంప్‌హౌస్‌లలో 100కు పైగా భారీ పంపింగ్ మిషన్లు (ఒక్కొక్కటి 139 మెగావాట్ల సామర్థ్యం గల ‘బాహుబలి మోటార్లు’ సహా) అమర్చారు. వీటిలో గాయత్రి పంప్‌హౌస్ వంటివి భూగర్భంలో ఉన్నాయి, ఇది ఆసియాలోనే అతిపెద్ద భూగర్భ పంపింగ్ స్టేషన్ లలో ఒకటి.

జలాశయాలు: 20 జలాశయాలను (కొత్తవి, పాతవి) నిర్మించారు, వీటి మొత్తం నిల్వ సామర్థ్యం సుమారు 145 టీఎంసీలు. మల్లన్నసాగర్ (50 టీఎంసీలు) వంటి భారీ రిజర్వాయర్లు ఈ ప్రాజెక్టులో ముఖ్యమైనవి.

టన్నెల్స్ మరియు కాలువలు: సుమారు 330 కి.మీ. పొడవైన టన్నెల్స్ (అతిపెద్దది 21 కి.మీ.) మరియు 1,800 కి.మీ.లకు పైగా కాలువలతో కూడిన విస్తృతమైన నెట్ వర్క్ ద్వారా నీటిని రాష్ట్రంలోని వివిధ ప్రాంతాలకు తరలిస్తారు.

లింకులు మరియు ప్యాకేజీలు: ప్రాజెక్ట్ 7 లింకులు మరియు 28 ప్యాకేజీలుగా విభజించబడింది, సుమారు 500 కి.మీ. దూరం విస్తరించి ఉంది.

కాళేశ్వరం ప్రాజెక్టును వేగంగా పూర్తి చేయడానికి కేసీఆర్ ప్రభుత్వం ఒక ప్రత్యేక కార్పొరేషన్ (కాళేశ్వరం ఇరిగేషన్ ప్రాజెక్ట్ కార్పొరేషన్ లిమిటెడ్ – KIPCL)ను ఏర్పాటు చేసింది. కేసీఆర్ స్వయంగా అనేకసార్లు ప్రాజెక్ట్ పనులను క్షేత్రస్థాయిలో పర్యవేక్షించారు. నిర్మాణంలో వేగానికి, నాణ్యతకు అత్యంత ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు. అన్ని అనుమతులు (కేంద్రం నుండి పర్యావరణ, అటవీ, జలసంఘం అనుమతులు) తీసుకున్నారు.  4,000 మంది ఇంజనీర్ల బృందం ఈ ప్రాజెక్టు కోసం నిరంతరం శ్రమించిందని కేసీఆర్ తెలిపారు. భారీ పంప్‌హౌస్‌లు, టన్నెల్స్, బ్యారేజీలు, కాలువల నిర్మాణం రికార్డు సమయంలో పూర్తిచేయబడ్డాయి.

కాళేశ్వరం ప్రాజెక్టు ప్రారంభించిన తర్వాత తెలంగాణలోని అనేక జిల్లాలకు సాగునీరు అంది, వ్యవసాయ ఉత్పత్తి గణనీయంగా పెరిగిందని గత ప్రభుత్వం పేర్కొంది. రైతులు రెండు పంటలు పండించుకునే అవకాశం లభించిందని, తద్వారా వారి ఆర్థిక స్థితి మెరుగుపడిందని బలంగా నొక్కిచెప్పారు. ఇది తెలంగాణ వ్యవసాయానికి ఒక జీవనాడిగా మారింది.

 

నీరు ప్రవహించే మార్గం (వివరణాత్మక ప్రయాణం):

కాళేశ్వరం ప్రాజెక్టులో నీటి ప్రవాహం ప్రధానంగా మూడు లింకులుగా విభజించబడింది, ఒక్కో లింకులో అనేక ప్యాకేజీలు ఉంటాయి.

లింక్ 1: మేడిగడ్డ నుండి ఎల్లంపల్లి వరకు

లక్ష్మి పంప్‌హౌస్ (కన్నేపల్లి – మేడిగడ్డ):

గోదావరి నది, మహారాష్ట్ర-తెలంగాణ సరిహద్దులో గల మేడిగడ్డ బ్యారేజీ (లక్ష్మి బ్యారేజీ) వద్ద నీటిని నిల్వ చేస్తారు. ఇదే ప్రాజెక్టుకు ప్రారంభ స్థానం. మేడిగడ్డ బ్యారేజీ వద్ద నిర్మించిన లక్ష్మి పంప్‌హౌస్ (కన్నేపల్లి) ద్వారా నీటిని సరస్వతి బ్యారేజీ (అన్నారం) వరకు పంప్ చేస్తారు. ఇది ప్రాజెక్టులో మొదటి లిఫ్ట్. లక్ష్మి బ్యారేజీ పిల్లర్ల కుంగుబాటు ఇక్కడే జరిగింది.

సరస్వతి పంప్‌హౌస్ (అన్నారం):

లక్ష్మి పంప్‌హౌస్ నుండి వచ్చిన నీరు అన్నారం బ్యారేజీ (సరస్వతి బ్యారేజీ) వద్ద నిల్వ చేయబడుతుంది. సరస్వతి పంప్‌హౌస్ నుండి నీటిని పార్వతి బ్యారేజీ (సుందిళ్ళ) వరకు పంప్ చేస్తారు.

పార్వతి పంప్‌హౌస్ (సుందిళ్ళ):

సరస్వతి పంప్‌హౌస్ నుండి వచ్చిన నీరు సుందిళ్ళ బ్యారేజీ (పార్వతి బ్యారేజీ) వద్ద నిల్వ చేయబడుతుంది. పార్వతి పంప్‌హౌస్ నుండి నీటిని ఎల్లంపల్లి జలాశయంలోకి పంప్ చేస్తారు. ఈ దశలో నీరు సుమారు 100 మీటర్ల ఎత్తుకు చేరుకుంటుంది.

లింక్ 2: ఎల్లంపల్లి నుండి మల్లన్నసాగర్ వరకు

ఈ లింకులో నీటిని మరింత ఎత్తుకు ఎత్తి, గ్రావిటీ (గురుత్వాకర్షణ) ద్వారా చాలా దూరం ప్రవహించేలా చేస్తారు.

గాయత్రి పంప్‌హౌస్ (లక్ష్మిపూర్ – అండర్ గ్రౌండ్):

ఎల్లంపల్లి జలాశయం నుండి నీటిని భారీ సొరంగాల (టన్నెల్స్) ద్వారా భూగర్భంలోకి మళ్ళిస్తారు. లక్ష్మిపూర్ వద్ద నిర్మించిన గాయత్రి పంప్‌హౌస్ (ఇది ఆసియాలోనే అతిపెద్ద భూగర్భ పంపింగ్ స్టేషన్లలో ఒకటి) ద్వారా నీటిని సుమారు 118 మీటర్ల ఎత్తుకు ఎత్తి, కరీంనగర్ జిల్లాలోని ఎల్లంపల్లి రిజర్వాయర్ లోకి లేదా నేరుగా అండర్\u200cగ్రౌండ్ టన్నెల్స్ ద్వారా పంప్ చేస్తారు.

భీముడిగుట్ట పంప్‌హౌస్:

గాయత్రి పంప్‌హౌస్ నుండి వచ్చిన నీరు. ఈ పంప్‌హౌస్ ద్వారా నీటిని నంది రిజర్వాయర్ (సిరిసిల్ల) మరియు లక్ష్మీపూర్ లోని మినీ రిజర్వాయర్లోకి పంప్ చేస్తారు.

మల్కపేట పంప్‌హౌస్:

నంది రిజర్వాయర్ నుండి. మల్కపేట పంప్‌హౌస్ ద్వారా నీటిని రంగనాయకసాగర్ రిజర్వాయర్ (సిద్దిపేట) లోకి పంప్ చేస్తారు. ఈ రిజర్వాయర్ సిద్దిపేట ప్రాంతానికి నీటిని అందిస్తుంది.

కొండపోచమ్మ పంప్‌హౌస్:

రంగనాయకసాగర్ నుండి. కొండపోచమ్మ సాగర్ రిజర్వాయర్లోకి నీటిని పంప్ చేస్తారు. ఇదే కాళేశ్వరం ప్రాజెక్టులో అత్యంత ఎత్తైన పాయింట్. కొండపోచమ్మ సాగర్ తెలంగాణలో అత్యధిక ఎత్తులో (సముద్ర మట్టానికి సుమారు 618 మీటర్లు) నిర్మించిన జలాశయం.

లింక్ 3: మల్లన్నసాగర్ నుండి వివిధ ప్రాంతాలకు

కొండపోచమ్మ సాగర్ నుండి, నీరు గ్రావిటీ ద్వారా (పైప్ లైన్లు మరియు కాలువల ద్వారా) రాష్ట్రంలోని వివిధ ప్రాంతాలకు పంపిణీ చేయబడుతుంది:

మల్లన్నసాగర్ రిజర్వాయర్: ఇది లింక్ 2లోని ఒక భాగం అయినప్పటికీ, ఇది ప్రాజెక్టులో అతిపెద్ద జలాశయాలలో ఒకటి (50 టీఎంసీలు), ఇది మధ్య తెలంగాణలోని పెద్ద ప్రాంతాలకు నీటిని అందిస్తుంది.

గ్రావిటీ కాలువలు మరియు పైప్ లైన్లు: కొండపోచమ్మ సాగర్ మరియు మల్లన్నసాగర్ నుండి నీరు ప్రధాన కాలువల ద్వారా (ఉదాహరణకు, శ్రీరాంసాగర్ ప్రాజెక్టు కాల్వ) మరియు డిస్ట్రిబ్యూటరీల ద్వారా వేర్వేరు జిల్లాలకు పంపిణీ చేయబడుతుంది.

హైదరాబాద్\u200cకు తాగునీరు: కొండపోచమ్మ సాగర్ నుండి హైదరాబాద్ నగర తాగునీటి అవసరాలకు నీరు తరలించబడుతుంది.

రైతుల పొలాలకు: గ్రావిటీ ద్వారా లేదా అవసరాన్ని బట్టి చిన్న లిఫ్టుల ద్వారా నీరు రైతుల పొలాల్లోని కాల్వలు, చెరువులు, కుంటలను నింపుతుంది.

చెరువులు, కుంటల రీఛార్జి: వేలాది చెరువులు, కుంటలను నింపి భూగర్భజల మట్టాలను పెంచుతుంది.

ముఖ్య భాగాలు మరియు వాటి ఉద్దేశ్యం:

బ్యారేజీలు: నది ప్రవాహాన్ని అడ్డుకుని, నీటిని నిల్వ చేసి, పంపింగ్ కోసం తగినంత ఎత్తును సృష్టించడానికి.

పంప్‌హౌస్‌లు: భారీ మోటార్లతో నీటిని ఒక స్థాయి నుండి తదుపరి ఎత్తైన స్థాయికి పంప్ చేయడానికి. ఇది అనేక దశలలో జరుగుతుంది కాబట్టి ‘మల్టీ-స్టేజ్ లిఫ్ట్ ఇరిగేషన్’ అంటారు.

టన్నెల్స్ (సొరంగాలు): పెద్ద మొత్తంలో నీటిని పర్వతాలు, కొండల గుండా వేగంగా తరలించడానికి.

రిజర్వాయర్లు (జలాశయాలు): పంప్ చేసిన నీటిని నిల్వ చేయడానికి, పంపిణీని నియంత్రించడానికి మరియు భూగర్భజల రీఛార్జికి.

కాలువలు: రిజర్వాయర్ల నుండి నీటిని వ్యవసాయ పొలాలకు మరియు ఇతర అవసరాల కోసం పంపిణీ చేయడానికి.

గోదావరి నదిలోని నీరు ముందుగా మేడిగడ్డ వద్ద లక్ష్మి బ్యారేజీ వద్దకు చేరుకుంటుంది. అక్కడ నుండి లక్ష్మి, సరస్వతి, పార్వతి పంప్‌హౌస్‌ల ద్వారా వరుసగా ఎత్తిపోస్తూ ఎల్లంపల్లి జలాశయం చేరుకుంటుంది. అక్కడి నుండి గాయత్రి, మల్కపేట, కొండపోచమ్మ పంప్‌హౌస్‌ల ద్వారా మరింత పైకి ఎత్తి, చివరికి కొండపోచమ్మ సాగర్ మరియు మల్లన్నసాగర్ వంటి ఎత్తైన రిజర్వాయర్లకు చేరుకుంటుంది. ఈ రిజర్వాయర్ల నుండి, నీరు గురుత్వాకర్షణ శక్తితో, విస్తృతమైన కాలువలు మరియు పైపులైన్ల నెట్‌వర్క్ ద్వారా తెలంగాణలోని పొలాలకు, గ్రామాలకు, నగరాలకు చేరుకుంటుంది.

ఇది తెలంగాణలో లక్షలాది ఎకరాలకు సాగునీరు, ప్రజలకు తాగునీరు, పరిశ్రమలకు అవసరమైన నీటిని అందిస్తున్న ఒక సంక్లిష్టమైన, బృహత్తర ప్రాజెక్టు.